Sulmona bywa nazywana klejnotem Abruzji. Położona jest w głębi regionu, godzinę drogi samochodem od wybrzeża, blisko gór Majella i Morrone oraz jednocześnie w sąsiedztwie aż trzech słynnych parków narodowych i regionalnych. Sulmona słynie z produkcji confetti czyli migdałów pokrytych kolorowym lukrem, które od wieków towarzyszą włoskim uroczystościom. W mieście można zwiedzać ich fabrykę. Poza tym to rodzinna miejscowość Owidiusza – słynnego rzymskiego poety. Natomiast symbolem miasta jest XIII-wieczny akwedukt, który znajduje się na głównym miejskim placu czyli na Piazza Garibaldi. W przeszłości doprowadzał on wodę do miasta.
Historia Sulmony sięga czasów rzymskich. Dlatego można tu podziwiać ruiny starożytnych budowli, dawne mury miejskie, liczne zabytkowe kościoły i pałace oraz duży park znajdujący się w samym centrum. Miasto jest kameralne, bezpieczne, czyste i zadbane, a więc przyjemne do zwiedzania.
Jeśli poszukujesz rzetelnych wiadomości z Włoch oraz wakacyjnych inspiracji, porad i darmowych przewodników to zapraszam Cię do obserwowania naszego konta na Instagramie.
Jednak nawet jeśli nie jesteś miłośnikiem zbytków, to Sulmonę warto odwiedzić aby poczuć atmosferę Abruzji. Zjeść coś lokalnego w rodzinnej restauracji Hostaria dell’Arco, pospacerować po gwarnym Corso Ovidio, zajrzeć do kolorowych sklepików z lokalnymi produktami, a na koniec dnia – jeśli wystarczy czasu – warto jeszcze podjechać do sąsiedniego miasteczka Pacentro. To zaledwie 8 km od Sulmony, a historia i klimat malutkiego Pacentro też są godne uwagi.
Dlaczego Sulmona warta jest odwiedzenia?
Po trzech długich pobytach na północnym wybrzeżu Abruzji, w Pescarze i przede wszystkim na cudownym fragmencie wybrzeża Abruzji określanym mianem Costa dei Trabocchi, zaczęliśmy zwiedzać miasteczka w głębi tego regionu. Wybrzeże Abruzji zdążyliśmy poznać całkiem nieźle, odwiedzając zdecydowaną większość nadmorskich miejscowości oraz plaże opisywane w przewodnikach i internecie jako najpiękniejsze.
Niemal wszystko co czytaliśmy o Abruzji okazało się prawdą. Morze jest tutaj czyste i ciepłe, linia wybrzeża zróżnicowana, ceny stosunkowo niskie, a zagranicznych turystów wciąż niewielu. Dlatego bardzo świadomie i po dłuższym przygotowaniu zaplanowaliśmy, że poznawanie wnętrza Abruzji rozpoczniemy od Sulmony.
Miasteczka Abruzji nie są tak „instagramowe” jak rozdeptywane przez turystów miasta Toskanii. Nie są też tak zamożne i uporządkowane jak miasteczka nad jeziorem Garda czy wokół Wenecji. Zdjęcia z Abruzji w internecie nie zbierają tysięcy polubień ponieważ ludzie najbardziej lubią to co już znają, a Abruzja pozostaje nieodkryta.
Sulmona jest kwintesencją tego, co skrywa region. Leży godzinę drogi od morza, w otoczeniu Apeninów i w bliskim sąsiedztwie aż trzech parków narodowych i regionalnych. Miasto jest kameralne, ale tętni życiem i nie jest opustoszałe.
Są tu atrakcje dla turystów, zabytki i ciekawe miejsce, ale turystyka dla miasta wcale nie jest najważniejsza. Poza tym jest tu całkiem sporo dobrych, a jednocześnie tanich restauracji – idealnych aby poznać smaki lokalnej kuchni, a jednocześnie nie zrujnować portfela. Dlatego jeśli zastanawiasz się, które z miast zobaczyć w głębi Abruzji, to naprawdę warto dać szansę Sulmonie.
Sulmona to „miasto confetti”
W internecie, na blogach i w prasie podróżniczej Sulmona nazywana jest „miastem confetti”. To określenie tak bardzo kojarzy się z Sulmoną, że w świadomości turystów zupełnie umyka fakt, że to również miejsce narodzin łacińskiego poety Owidiusza, a także miasto pełne zabytków, w tym okazałego, XIII-wiecznego akweduktu.
Skąd więc taka popularność confetti? Dziś migdały oblane kolorowym lukrem i dostępne w różnych smakach są symbolem miasta. Początki ich produkcji sięgają epoki średniowiecza, jednak początkowo były to migdały oblewane miodem. Migdałami w miodzie obrzucano wówczas – pochodzące z zamożnych rodzin – młode pary w trakcie wesela.
W XV wieku to właśnie klaryski z klasztoru Santa Chiara w Sulmonie wykonały pierwsze bukiety migdałów w cukrze, owijając je jedwabnymi nićmi, aby oddać hołd szlachciankom, które miały wyjść za mąż. Dziś podobne, kolorowe bukiety z confetti można kupić w wielu sklepikach wzdłuż Corso Ovidio.
Zamiast droższych bukietów można też kupić mniejsze paczki confetti – o różnych kolorach i smakach. Sprzedawcy oferują niższą cenę jeśli kupisz ich więcej – jedno opakowanie za 2,50 euro lub 5 paczek za 10 euro. Są też większe opakowania oraz duże zestawy wszystkich dostępnych smaków.
W XVII wieku – za sprawą niedoboru cukru – oblane lukrem confetti były towarem luksusowym. Cukier importowano wówczas z zagranicy, a confetti stało się prezentem głównie dla książąt i biskupów, czyli jedynych, którzy mogli sobie pozwolić na jedzenie cukru do woli.
W połowie XIX wieku w Sulmonie było 12 fabryk migdałów oblanych lukrem, a określenie „Confetto di Sulmona” stało się we Włoszech marką samą w sobie.
Co warto zobaczyć w Sulmonie?
Jak zaplanować kilkugodzinne zwiedzanie Sulmony? Poniżej znajdziesz najważniejsze zabytki i atrakcje miasta opisane według sugerowanej kolejności zwiedzania. Możesz więc potraktować tę część mojego przewodnika jako gotowy plan spaceru po Sulmonie.
Porta Napoli
W przeszłości całe historyczne centrum Sulmony otaczał mur obronny, w którym znajdowało się aż 7 bram. Jednak w XIII wieku, w związku z nagłym napływem ludności i koniecznością rozbudowy miasta, powiększono obszar centrum. W związku z tym rozbudowano mur obronny, który miał objąć również nowe zabudowania. To właśnie wówczas powstała Porta Napoli.
Jak łatwo się domyślić nazwa Porta Napoli nie jest przypadkowa. Brama powstała na drodze łączącej Sulmonę z Neapolem, który w tym czasie był stolicą Królestwa. Porta Napoli jest obecnie najbardziej monumentalną ze wszystkich historycznych bram, które zachowały się z dawnych czasów. Brama przetrwała do dziś praktycznie nienaruszona. Nie zaszkodziło jej nawet mocne trzęsienie ziemi, które nawiedziło Sulmonę w 1706 r.
Warto wiedzieć: Porta Napoli wyznacza też granicę pomiędzy ulicami miasta, a strefą ograniczonego ruchu (wł. zona a traffico limitato) w historycznym centrum Sulmony gdzie samochodów jest zdecydowanie mniej, a Corso Ovidio to w zasadzie deptak pieszy.
Historyczne centrum Sulmony
Sulmona to eleganckie i tętniące życiem miasto, w którego centrum praktycznie co kawałek znajduje się dziedzictwo historyczne i kulturowe. Po przekroczeniu zabytkowej bramy Porta Napoli najlepiej intuicyjnie iść przed siebie główną ulicą Corso Ovidio, aby co kawałek skręcać na moment w bok w celu odkrycia zabytkowych kościołów, pomników i miejskich placów. Jednym z takich miejsc, do których warto kilkadziesiąt metrów skręcić z głównego deptaku, jest kościół Santa Maria della Tomba.
Corso Ovidio łączy ze sobą najważniejsze miejskie place: gwarny Piazza Vittorio Veneto (przy którym znajduje się supermarket, apteka i bank), reprezentacyjny Piazza Giuseppe Garibaldi (z charakterystycznym akweduktem) oraz kameralny Piazza XX Settembre (pośrodku którego znajduje się posąg Owidiusza).
Miasto rozwinęło się około I wieku p.n.e. w czasach rzymskich i to wówczas Sulmona zyskała typowy dla rzymskich miast układ ulic, budynków i placów. To wtedy powstało forum i najważniejsze świątynie.
Przechadzając się Corso Ovidio warto wstąpić do jednego ze sklepików z lokalnymi produktami. Niemal wszędzie na witrynach dominują kolorowe confetti, sprzedawane w różnych formach i opakowaniach, ale może kupić tu także słynne i niedrogie wina z Abruzji, likiery smakowe, lokalną oliwę z oliwek, zapachowe, naturalne mydła, czy ręcznie produkowane, drewniane akcesoria kuchenne. To może być świetną i praktyczną pamiątką z wakacji w Abruzji.
Piazza Giuseppe Garibaldi i średniowieczny Akwedukt
Sercem miasta jest Piazza Giuseppe Garibaldi, na którym od wieków odbywa się targ. W Sulmonie tradycyjnym dniem targowym jest środa, kiedy od 8:00 rano na placu rozstawiane są stragany, w których można kupić owoce, warzywa, mięso i nabiał, produkty lokalne i gastronomiczne oraz ubrania. Targ kończy się około 13:00.
Ponadto – od czasu do czasu – na Piazza Garibaldi odbywają się koncerty i miejskie wydarzenia kulturalne. Wśród nich wielkanocna procesja Madonna che Scappa in Piazza oraz coroczny turniej rycerski Giostra Cavalleresca di Sulmona, organizowany zazwyczaj pod koniec lipca. To wydarzenie przypomina nieco – odbywające się co roku w Sienie – palio.
Plac – jak na 21-tysięczną Sulmonę – jest naprawdę sporych rozmiarów (trzeci pod względem wielkości miejski plac w Abruzji). Długi na ponad 140 m i otoczony kamienicami. Pośrodku placu stoi fontanna z 1823 r. – jedna z najstarszych w mieście, ale wokół nie ma żadnego cienia. Pewnie dlatego kawiarniane stoliki skrywają się po bokach, pod drzewami i tuż przy budynkach.
Najważniejszym zabytkiem, który przyciąga wzrok turystów jest tutaj oczywiście XIII-wieczny akwedukt usytuowany po zachodniej stronie placu. W przeszłości dostarczał on wodę do miasta z rzeki Gizio, a dziś jest najbardziej dobitnym dowodem odzwierciedlającym rozwój gospodarczy, demograficzny i polityczne znaczenie Sulmony w tamtym okresie.
Kościół San Filippo Neri
W rogu Piazza Garibaldi, po jego wschodniej stronie, znajduje się kościół San Filippo Neri. Jego budowa rozpoczęła się w połowie XVII wieku i zakończyła w 1677 r. Jednak w 1706 r. trzęsienie ziemi poważnie uszkodziło kościół, co doprowadziło do jego odbudowy w stylu barokowym.
Ciekawsza od wnętrza kościoła jest jego gotycka fasada, ponieważ pochodzi z wcześniejszego kościoła św. Augustyna z 1315 r., którą przy okazji budowy kościoła San Filippo Neri postanowiono wykorzystać. Natomiast wnętrze kościoła niczym szczególnym się nie wyróżnia – składa się z jednej nawy z czterema bocznymi ołtarzami.
Obecnie to właśnie z tego kościoła w Niedzielę Wielkanocną rozpoczyna się tradycyjna procesja Madonna che Scappa in Piazza, będąca kulminacją obchodów Wielkiego Tygodnia w Sulmonie.
Kościół Santa Maria della Tomba
Zaledwie 200 m od Piazza Garibaldi znajduje się inny, ważny zabytek miasta. Kościół Santa Maria della Tomba – bo o nim mowa – swoją nazwę zawdzięcza temu, że według tradycji został wzniesiony nad pogańskim grobowcem (tomba to po włosku „grobowiec”). Natomiast inna legenda mówi o tym, że kościół został zbudowany nad dawnym domem poety Owidiusza.
Świątynia została wzniesiona w XIII wieku w stylu romańsko-gotyckim z fasadą charakterystyczną dla wielu innych kościołów, które widzieliśmy w Abruzji. Na przestrzeni wieków kościół był kilkukrotnie przebudowywany. Portal nad głównym wejściem do kościoła pochodzi z XIV wieku. Natomiast znajdująca się nad wejściem – sporych rozmiarów – rozeta zbudowana została w XV wieku.
Posąg Owidiusza (Statua di Ovidio)
Najsłynniejszym mieszkańcem Sulmony był poeta Owidiusz, który urodził się tutaj w I wieku p.n.e. Uznawany jest za jednego z najwybitniejszych poetów starożytnego Rzymu, obok Wergiliusza i Horacego.
Pośrodku kameralnego Piazza XX Settembre znajduje się Statua di Ovidio, czyli pomnik Owidiusza. Stojący na marmurowej kolumnie posąg wykonany jest z brązu przez rzymskiego rzeźbiarza Ettore Ferrari. Pomnik – dla uczczenia wybitnego obywatela miasta – został zamówiony w połowie XIX wieku, ale jego powstanie ciągnęło się przez kolejnych kilkadziesiąt lat. Finalnie uroczyście odsłonięto go dopiero 20 kwietnia 1925 r., a odbyło się to w obecności króla Włoch.
Kompleks Santissima Annunziata
Kompleks Santissima Annunziata w Sulmonie, składający się z kościoła i przyległego pałacu, jest jednym z najbardziej reprezentatywnych zabytków miasta, łączącym w sobie wieki historii i różnorodne style architektoniczne.
Kościół, którego początki sięgają średniowiecza, został kilkukrotnie naruszony przez trzęsienia ziemi. W kolejnych stuleciach obiekt był więc przebudowywany i rozbudowywany, co zaowocowało harmonijnym połączeniem różnych stylów architektonicznych. Spacerując po Corso Ovidio uwagę zwraca barokowa fasada kościoła – z masywnymi kolumnami, wieloma zdobieniami i rzeźbami.
Natomiast w przylegającym do kościoła pałacu obecnie mieści się muzeum (wł. Museo Civico e Archeologico). Budowa pałacu rozpoczęła się w 1320 r. z inicjatywy Bractwa Santissima Annunziata. Budynek początkowo pełnił funkcję sierocińca i szpitala dla chorych.
Porada praktyczna: Museo Civico e Archeologico otwarte jest codziennie, za wyjątkiem poniedziałku, od 9:00 do 13:00 oraz od 15:30 do 18:30. Bilet wstępu kosztuje 4,5 euro. Można też kupić bilet łączony za 7 euro, który upoważnia także do odwiedzania drugiego muzeum – Museo della Diocesi Valva Sulmona przy Piazza Garibaldi.
Miejski park – Villa comunale
Pod koniec Corso Ovidio znajduje się Villa Comunale, czyli miejski park. To zielona oaza w sercu miasta – miejsce spacerów i relaksu. Dla naszych dzieci park okazał się przyjemną przerwą w zwiedzaniu kolejnych placów, kościołów i muzeów. Znajduje się tu obsadzona drzewami zacieniona aleja, kwiaty, krzewy, żwirowe ścieżki i fontanna.
Park został zaprojektowany przez genueńskiego architekta Luigi Rovelli. Charakteryzuje się geometrycznym układem i zajmuje prostokątny teren o długości około 800 metrów. Idąc aleją przez park można dojść do ostatniego z najważniejszych zabytków w mieście, czyli do katedry w Sulmonie.
Katedra w Sulmonie
Największym i najważniejszym kościołem w Sulmonie jest katedra, która z zewnątrz wydaje się zupełnie niepozorna. Znajduje się w zasadzie poza historycznym centrum, a nie – tak jak można by się tego spodziewać – przy głównym miejskim placu. Katedra poświęcona jest San Panfilo – patronowi Sulmony, którego relikwie znajdują się w ogólnodostępnej krypcie pod kościołem. Relikwie świętego raz w roku – 28 kwietnia – wyciągane są z krypty i niesione są w procesji.
Według tradycji katedra została zbudowana w VIII wieku na ruinach poprzedniej pogańskiej świątyni. Jednak – ze względu na trzęsienia ziemi, które wielokrotnie nawiedzały Sulmonę – kościół był stosunkowo często przebudowywany i rekonstruowany.
Niestety w trakcie naszej wizyty katedra okazała się zamknięta. To jedyny z najważniejszych, zabytkowych kościołów w mieście, którego nie udało nam się zwiedzić w środku.
Lokalny obiad w Ristorante Hostaria dell’Arco
Gdzie w Sulmonie wybrać się na prawdziwie abruzyjski obiad lub romantyczną kolację? Blisko historycznego centrum znajduje się Ristorante Hostaria dell’Arco. To miejsce poleciła nam nasza Czytelniczka Aneta – Polka od wielu lat mieszkająca i pracująca we Włoszech. Jednak gdyby tego było mało, to pozytywne komentarze i wysoka ocena w google (4.5/5 na podstawie 500 recenzji) były kolejnym argumentem.
Do restauracji przyszliśmy bez wcześniejszej rezerwacji. Założyliśmy, że jeśli jest to pora obiadowa i środek tygodnia, to w restauracji w małym, abruzyjskim miasteczku na pewno nie będzie tłumów. I to był błąd! Około 13:00 zajęliśmy przedostatni wolny stolik.
Restauracyjne menu składa się niemal wyłącznie z dań typowych dla Abruzji. Na przystawkę można zamówić talerz przekąsek z bufetu – tak jak na zdjęciu poniżej. Mały talerz przystawek kosztuje 8 euro, a duży talerz 13 euro. Podobny bufet serwowany jest każdego dnia.
Do wyboru są też trzy zupy, w tym słynna abruzyjska sagne e fagioli.
My zamówiliśmy m.in. straccetti rucola e grana (cielęcinę z rukolą i parmezanem), petto di tacchino ai funghi (pierś z indyka z grzybami), a do tego – jako dodatek – pieczone ziemniaki z rozmarynem. Dzieci wybrały scamorza arrosto con salsiccia o prosciutto, czyli grillowany ser scamorza z kiełbaską owiniętą szynką oraz chitarra pomodoro e basilico czyli abruzyjski makaron chitarra w sosie pomidorowym.
Dania nie były drogie – od 7 do 12 euro dlatego na koniec pozwoliliśmy sobie jeszcze na desery. Wybraliśmy tartufo nero, gran limone oraz dla dzieci dwie porcje cassata sulmonese. Każdy z deserów kosztował po około 4 euro (na zdjęciach poniżej).
Ristorante Hostaria dell’Arco, Via Manlio D’Eramo 60, 67039 Sulmona
Sulmona – położenie i komunikacja
Sulmona położona jest w samym centrum regionu Abruzja, godzinę drogi od wybrzeża i tyle samo od lotniska w Pescarze oraz tuż obok Parku Narodowego Majella i w sąsiedztwie dwóch innych słynnych Parków, czyli Parco Nazionale D’Abruzzo Lazio e Molise (Parku Narodowego Abruzji, Lacjum i Molise) oraz Parco Naturale Regionale Sirente-Velino (Regionalnego Parku Przyrodniczego Sirente-Velino).
Ponadto Sulmona leży w centrum Doliny Peligna (wł. Valle Peligna), między strumieniem rzeki Vella a rzeką Gizio, na zachód od gór Majella i Morrone, z których roztacza się widok na miasto. Sulmona jest stosunkowo nieduża, ponieważ liczy około 21 tys. mieszkańców.
Parking w Sulmonie
W samym centrum miasta, tuż przy reprezentatywnym Piazza Giuseppe Garibaldi, znajduje się wygodny, podziemny parking Santa Chiara. Parking oznaczony jest w mapach google jako Parcheggio coperto di „Santa Chiara”. Dojeżdża się na niego wyłącznie od strony Via Circonvallazione Orientale.
Po zaparkowaniu samochodu pieszo można wyjść bezpośrednio na główny miejski plac. Parking jest monitorowany i dozorowany. Przy wjeździe znajduje się budka, w której dyżuruje pracownik obsługi, gdzie można uiścić płatność (wyłącznie kartą). Natomiast płatności gotówką dokonać można w samoobsługowym automacie.
Postój kosztuje 1 euro za godzinę, a parking czynny jest przez całą dobę. Jest tu około 440 miejsc parkingowych.
Stacja kolejowa w Sulmonie
Dobrą informacją dla turystów jest fakt, że w Sulmonie łączą się dwie linie kolejowe:
W mieście znajduje się główny dworzec kolejowy Sulmona Centrale, ale dodatkowo w 2024 r. otwarta została także nowa stacja kolejowa Sulmona Santa Rufina, która znajduje się na łączniku linii Pescara – Rzym i Terni – Sulmona. To przedsięwzięcie było częścią szerszego projektu mającego na celu przyspieszenie połączeń między L’Aquilą a Pescarą, umożliwiając bezpośrednią obsługę Sulmony przez pociągi.
Sulmona ma więc bezpośrednie połączenia z:
- Pescarą – czas podróży to 60-80 minut w zależności od wybranego połączenia;
- Rzymem – czas podróży to około 2,5 – 3,5 godz.;
- oraz między innymi z takimi miastami jak L’Aquila, Chieti czy Avezzano.
Porada praktyczna: rozkład jazdy pociągów oraz ceny biletów możesz sprawdzić na oficjalnej stronie włoskich kolei https://www.trenitalia.com/. Bilety na poszczególne połączenia można kupić w kasach na dworcu, w biletomatach albo na oficjalnej stronie internetowej lub w aplikacji Trenitalia. Bilety papierowe kupione w kasach i w biletomatach przed wejściem do pociągu wymagają skasowania.
Miło mi, że dotarłeś lub dotarłaś do końca tego przewodnika. Jeśli artykuł okazał się pomocny, zostaw proszę komentarz u dołu.
- Masz pytania? Napisz komentarz poniżej. Otrzymam powiadomienie i odpowiem Ci zazwyczaj w ciągu jednego dnia. Wróć tu na drugi dzień i sprawdź moją odpowiedź (nie czekaj na mailowe powiadomienie o odpowiedzi).
- Będzie nam miło, jeśli dołączysz do 69 000 osób, które obserwują nasze konto na instagramie.
- Prowadzimy też największy w Polsce włoski profil bloga na Facebooku, który zgromadził 173 000 zaangażowanych obserwatorów.
- Zapraszamy również na największą Facebookową Grupę miłośników Włoch, która liczy ponad 100 000 Członków. Tam porad udzielają także Czytelnicy!
